लुम्बिनीमा घट्दै कृषि भू–भागको क्षेत्रफल

 

दाङ, मंसिर २५ विगत केही वर्षदेखि लुम्बिनी प्रदेशमा कृषि भू–भागको क्षेत्रफल निरन्तर घट्दै गएको छ । पहाडी भेगबाट शहरी तथा तराईका जिल्लामा बसाइसराइ तथा काम गर्न सक्ने उमेरका जनशक्ति वैदेशिक रोजगारीमा जाने प्रवृतिले गर्दा जग्गा जमिन बाँझो रहन गएकाले कृषि भूमिको क्षेत्रफल घट्दै गएको देखिन्छ । राष्ट्र बैंक लुम्बिनी प्रदेशको वार्षिक प्रतिवेदनले यस्तो देखाएको हो ।

आर्थिक वर्ष २०८१/०८२ मा लुम्बिनी प्रदेशमा प्रमुख कृषि बालीहरूले ढाकेको क्षेत्रफल अघिल्लो वर्षको तुलनामा करिव ०.५४ प्रतिशतले ह्रास आई ८ लाख ५७ हजार ७०८ हेक्टर रहेको छ । अघिल्लो वर्ष पनि यस्तो क्षेत्रफल ०.७४ प्रतिशतले घटेको थियो । यस प्रदेशको कृषि उपजले ढाकेको कुल क्षेत्रफलको ८९.६५ प्रतिशत प्रमुख खाद्य तथा अन्य बाली, ५.८२ प्रतिशत तरकारी, ३.०७ प्रतिशत फलफूल तथा १.४१ प्रतिशत मसला र ०.०४ प्रतिशत भू–भागमा चिया तथा कफी लगाइएको छ ।

आर्थिक वर्ष २०८१/०८२ मा खाद्य तथा अन्य बालीले ढाकेको कुल क्षेत्रफल गत वर्षकोे तुलनामा १.४२ प्रतिशतले ह्रास भई ७ लाख ६८ हजार ९६८ हेक्टर कायम भएको छ । गत वर्ष यस्तो क्षेत्रफल १.०४ प्रतिशतले घटेको थियो । खाद्य तथा अन्य बालीले ढाकेको कुल क्षेत्रफलमध्ये भटमास र आलु बालीले ढाकेको क्षेत्रफलमा वृद्धि भएको छ । धान, जौ, कोदो, आलु, गहुँ, फापर, मकै, उखु, दलहन र तेलहन बालीले ढाकेको क्षेत्रफलमा ह्रास आएको छ ।
जिल्लागत विश्लेषण गर्दा समीक्षा वर्षमा यस प्रदेशमा खाद्य तथा अन्न बालीले ढाकेको क्षेत्रफलमा सबैभन्दा धेरै हिस्सा कपिलवस्तुको १५.२० प्रतिशत र सबैभन्दा कम रुकुमपूर्वको १.६१ प्रतिशत रहेको छ । तरकारी बालीले ढाकेको क्षेत्रफल गत वर्षकोे तुलनामा १४.७९ प्रतिशतले वृद्धि भई आर्थिक वर्ष २०८१/०८२ मा ४९ हजार ९१५ हेक्टर पुगेको छ भने गत वर्ष यसको क्षेत्रफल ३.२४ प्रतिशतले बढेको थियो ।

व्यावसायिक रुपमा तरकारी खेती गर्नेको संख्या वृद्धिसँगै उत्पादनसमेत बढेकोक छ । फलफूलले ढाकेको क्षेत्रफल गत वर्षकोे तुलनामा १.४४ प्रतिशतले वृद्धि भई आव २०८१/०८२ मा २६ हजार १९५ हेक्टर कायम भएको छ । जिल्लागत विश्लेषण गर्दा यस प्रदेशमा फलफूलले ढाकेको क्षेत्रफलमा सबैभन्दा धेरै हिस्सा रोल्पा जिल्लाको १५.७३ प्रतिशत र सबै भन्दा कम रुकुमपूर्व जिल्लाको २.३९ प्रतिशत रहेको छ ।

मसलाले ढाकेको क्षेत्रफल गत वर्षकोे तुलनामा ३.५८ प्रतिशतले ह्रास भई आव २०८१/०८२ मा १२ हजार ११० हेक्टरमा सीमित भएको छ । मसलाले ढाकेको क्षेत्रफलमध्ये लसुन ढाकेको क्षेत्रफलमा वृद्धि भएको छ । यस्तै अदुवा, अन्य मसला, प्याज, अलैंची र बेसारले ढाकेको क्षेत्रफलमा ह्रास आएको छ । रोल्पामा विस्तार गरिएको लसुन खेतीका कारण लसुनको क्षेत्रफलमा वृद्धि देखिएको हो । चियाले ढाकेको क्षेत्रफलमा ६.३६ प्रतिशतले ह्रास भएको छ भने कफीले ढाकेको क्षेत्रफलमा ३.४० प्रतिशतले वृद्धि भएको छ । कृषि कार्यमा उपयोग भएको भू–भागको जिल्लागत विश्लेषण गर्दा लुम्बिनी प्रदेशको कुल खाद्य तथा अन्य बालीले ढाकेको क्षेत्रफलमध्ये सबैभन्दा बढी १५.२० प्रतिशत कपिलवस्तुमा रहेको छ ।

सबैभन्दा कम रुकुमपूर्व जिल्लामा १.६१ प्रतिशत रहेको छ । त्यसैगरी तरकारी, फलफूल र मसला खेतीले ढाकेको क्षेत्रफलमध्ये सबैभन्दा बढी क्रमशः १९.१९ प्रतिशत, १५.७३ प्रतिशत र २०.५३ प्रतिशत रोल्पा जिल्लामा मात्रै रहेको छ भने तरकारी, फलफूल, तथा मसला खेती भएको कुल क्षेत्रफलमध्ये सबैभन्दा कम रुकुमपूर्व जिल्लामा रहेको छ । खाद्य तथा अन्य बालीको उत्पादनमा ३.४३ प्रतिशतले वृद्धि भएको छ ।

आव २०८१/०८२ मा धान, मकै, गहुँ, जौ, आलु र दलहनको उत्पादनमा क्रमशः ३.९५ प्रतिशत, ३.३४ प्रतिशत, ४.६३ प्रतिशत, ७.३२ प्रतिशत र ७.३० प्रतिशतले वृद्धि भएको छ । त्यसैगरी कोदो, फापर, भटमास र तेलहनको उत्पादनमा क्रमशः १४.६२ प्रतिशत, ४०.०७ प्रतिशत, ८.६१ प्रतिशत, र ७.६८ प्रतिशतले ह्रास भएको छ । यस प्रदेशमा खाद्य तथा अन्य बालीको जिल्लागत उत्पादन विश्लेषण गर्दा सबै भन्दा धेरै योगदान कपिलवस्तु जिल्लाको २१.२४ प्रतिशत र सबैभन्दा कम रुकुमपूर्व जिल्लाको १.५५ प्रतिशत योगदान रहेको छ ।