नेपालगन्जको यात्राः बहादुर शाहदेखि सुगौली सन्धिसम्म

 

अहिलेका पुस्ता केहीलाई उहिलेको नेपालगन्जबारे बुझ्न/थाहा पाउन जिज्ञासा जागृत भएको देखिएको छ । आफू जन्मिएको वा कर्मथलोका बारेमा जानकारी राख्दै त्यस विषयमा सुन्नेसुनाउने भनेको आफूपछिका पुस्तालाई इतिहास बताउने कार्य हो । यस्ता कार्यले निरन्तरता पाइरहनु पर्दछ ।

तर, इतिहास खोत्लिँदा त्यसको यथार्थ र मौलिक पक्ष लुकाउने वा बंग्याउने कार्य भइदिए त्यसबाट अरू भ्रमित हुने सम्भावना बढी हुन्छ । विभिन्न कालखण्डमा फरक अध्येता/अन्वेषणकर्ताले लेखेका ‘रामायण’ जस्तो ग्रन्थमा समेत पात्र, परिवेश र घटनाक्रम सम्बन्धमा पाठकलाई द्विविधा उत्पन्न गर्ने बनाइएको पाउन सकिन्छ ।

नेपालगन्जबारे एक अध्ययन भन्दछ, ‘यो भूमि १८औँ शताब्दितिर बहादुर शाहले आफ्नो अधीनमा लिएका हुन् । तत्समय राजपूतहरू शासक रहेको क्षेत्र गोर्खाली सैनिकले युद्ध गरेर हत्याएको थियो । सन् १८१६ मा ब्रिटिश शासन (ईस्ट इण्डिया कम्पनी )सँग नेपाली सेनाबीचको युद्धपछि सम्झौता (सुगौली सन्धि) हुँदा नेपालले यो भूभाग (अहिलेको नयाँ मुलुक) गुमाउनु परेको थियो ।

सन् १८५७ तिर ब्रिटिश शासनद्वारा अवध क्षेत्रमा गाभिएको यी भूभाग १८६० तिर नेपालमा राणाकाल भनिएको समयमा जंगबहादुर राणाद्वारा लखनउका शासक नबाबलाई अपदस्थ गर्न खेलेको भूमिकाको सम्मानस्वरूप हालको नयाँ मुलुक (बाँके, बर्दिया, कैलाली, कञ्चनपुर) भू–क्षेत्र फिर्ता पाएको हो ।
यसरी हेर्दा नेपालगन्ज स्थापना १९औँ शताब्दितिर भएको हुनुपर्छ भन्ने अनुमान गर्न सकिन्छ । तथापि, यस विषयमा अन्य अध्ययनले थप अरू केही देखाउन पनि सक्छ ।

नेपालगन्जबारे अध्ययन गरौँ, बुझौँ र अरूलाई जानकारी देऔँ ।
(तस्विरमा उहिलेको नेपालगन्जको केही दृश्य : पहाडबाट हाट गर्न आउने हटारूका लागि ओत लाग्ने टहरा, एक चिया पसल (हट), एक झुपडी विद्यालय र इँट्टा ढुवानी गर्दै खच्चड ट्रक । (तस्विर सौजन्यः पिसकोर ग्रुप)