करिब सात हजार किसानले पाएनन् साढे तीन करोड भुक्तानी किसानहरूको एउटै प्रश्न छ, ‘हामीले पसिना बेच्यौँ, तर मूल्य कहिले पाउँछौँ ?’

नेपालगन्ज दुग्ध वितरण आयोजना, कोहलपुरका
मखन र पाउडर मौज्जाद छ । बिक्री नभएकै कारण किसानलाई भुक्तानी दिन ढिलाइ भएको हो । समस्या अस्थायी हो, चाँडै समाधान हुन्छ भन्ने विश्वास छ ।कोहलपुर, भदौ १८

नेपालगन्जको कोहलपुरस्थित दुग्ध वितरण आयोजना पछिल्ला महिनाहरूमा किसानको आशाभन्दा बढी निराशाको पर्याय बनेको छ । बिहान–बेलुकी गाईभैँसी दुहुने किसानको पसिनाको मूल्य साढे तीन करोड रुपैयाँ हालसम्म नपाएर सात हजारभन्दा बढी किसान परिवार अन्यौलमा परेका छन् । फागुनदेखि साउनसम्मको दूध बिक्री रकम रोकिँदा किसानको घरपरिवार चलाउनै मुस्किल भएको छ ।

बाँके, बर्दिया, दाङ र सुर्खेतका किसानले दर्ता भएका ७६ वटा सहकारी र फार्ममार्फत दूध संकलन गरेर आयोजनामा पुर्‍याउने गर्छन् । त्यहाँ दैनिक करिब तीन हजार लिटर दूध जम्मा हुन्छ । सोमध्ये करिब दुई हजार लिटर आसपासमै खपत हुन्छ भने बाँकी दही, मखन र पाउडर बनाउन प्रयोग हुन्छ । तर बजारमा दहीको खपत सामान्य रहे पनि मखन र पाउडर गोदाममै थुप्रिँदै गएको छ । यही मौज्जाद स्टकले किसानको भुक्तानी रोकिएको हो ।
बिहान सबेरै उठेर दूध लिएर सहकारीसम्म पुग्ने किसान देवीप्रसाद थारु अब बेलुकी खाली हात फर्किनु परेको अनुभव सुनाउँछन् । उनका अनुसार, चार गाई र दुई भैँसीको दूधले परिवारको खर्च धान्ने गरेका थिए । तर अहिले पैसा नआएपछि छोराछोरीको स्कुल शुल्कदेखि घर खर्चसम्म धान्न कठिन भएको छ । ‘दूध त दिन्छौँ, तर पैसा कहिले आउँछ भन्ने थाहा छैन । ऋण गरेर घर चलाउन बाध्य भएका छौँ,’ थारुको आवाज पीडाले भरिएको थियो । यसरी भुक्तानी रोकिनु कुनै एक परिवारको मात्र कथा होइन । बर्दियाकी पार्वती चौधरीले मासिक पाँच/सात हजार रुपैयाँ दूधको पैसाबाट छोराछोरी पढाउने गर्थिन् । तर हाल ६ महिनादेखि रोकिएको भुक्तानीका कारण उनले सहकारीबाटै ऋण लिनुपरेको छ । दाङका हेमबहादुर घर्तीले त नयाँ भैँसी किन्ने ऋणको किस्ता नै तिर्न नसकेर साहुजीसँग लाज मान्नुपर्ने अवस्था आएको बताउँछन् । किसानको दैनिकी नै भुक्तानीसँग गाँसिएको छ, तर पसिनाको मूल्य भने गोदाममा थन्किएको मखन र पाउडरसँगै थामिएको छ ।

नेपालगन्ज दुग्ध वितरण आयोजना, कोहलपुरका सूचना अधिकारी पुष्कर डाँगी यस अवस्थाबारे प्रष्ट पार्छन् । उनका अनुसार, बजारमा प्रतिस्पर्धा बढ्नु, भारतबाट सस्तो मूल्यमा दूधजन्य वस्तु भित्रिनु र स्थानीय खपत स्थिर रहनुले बिक्रीमा असर पारेको हो । ‘हामीकहाँ मखन र पाउडर मौज्जाद छ । बिक्री नभएकै कारण किसानलाई भुक्तानी दिन ढिलाइ भएको हो । समस्या अस्थायी हो, चाँडै समाधान हुन्छ भन्ने विश्वास छ,’ डाँगीले भने । तर किसानको मनमा भने यसपटक असन्तोष गहिरिँदै गएको छ । केही वर्षअघि पनि भुक्तानी ढिलाइ हुँदा उनीहरूले आयोजनाको गेटमै धर्ना दिएका थिए । अहिले पनि उस्तै अवस्था दोहोरिन सक्ने संकेत देखिन्छ । किसानहरूको भनाइ छ, ‘दूध बेचेर पैसा पाउन आन्दोलन गर्नुपर्ने हो भने हामीलाई कस्तो न्याय ?’
कृषि विज्ञहरू भन्छन्, समस्या केवल संकलन र भुक्तानी प्रक्रियामा नभई बजार व्यवस्थापनमा छ । उत्पादन बढ्दै जाँदा खपत विस्तार नहुने हो भने यस्ता समस्या पुनः–पुनः देखिनेछन् । तर यस्ता दीर्घकालीन समाधानतर्फ सरकारी चासो पर्याप्त देखिँदैन । किसानले तत्कालै भुक्तानीको अपेक्षा गरेका छन् । उनीहरूको दैनिकी, स्कुल शुल्क, पशुको आहार, घरखर्च सबै दूधकै पैसामा निर्भर छ । भुक्तानी नपाउँदा ऋणको भार बढ्नु, साहुबाट गाली खानु, छोराछोरीको पढाइ प्रभावित हुनु यी त तत्काल देखिएका समस्या मात्र हुन् । दीर्घकालीन रूपमा यसले किसानलाई पशुपालनमा अरु लगानी नगर्ने दिशामा धकेल्न सक्छ ।

नेपालगन्ज दुग्ध वितरण आयोजनामा हाल ७६ वटा सहकारी र फार्म संलग्न छन् । किसानले दिनहुँ पसिना बगाएर दूध संकलन गर्छन् । त्यो दूध दही, मखन र पाउडरमा परिणत हुन्छ । तर गोदाममा मौज्जाद वस्तु थुप्रिँदा किसानको पसिना भने नगदमा परिणत हुन सकिरहेको छैन । किसानहरूको एउटै प्रश्न छ, ‘हामीले पसिना बेच्यौँ, तर मूल्य कहिले पाउँछौँ ?’ आज भोलि नेपालगन्जको बजारमा दूध बेच्ने किसानलाई भेट्दा उनीहरूको अनुहारमा बेचैनी, आँखामा निराशा देखिन्छ। तर पनि बिहान सबेरै गाईभैँसी दुह्ने काम भने रोकिँदैन । किनभने किसानलाई अझै आशा छ संगठन, सहकारी र सरकारले उनीहरूको पसिनाको मूल्य अवश्य दिनेछ । भुक्तानी ढिलाइले तात्कालीन पीडा त थपेको छ, तर किसानले भविष्यप्रतिको भरोसा अझै छोडेका छैनन् । तर त्यो भरोसा कति दिन टिक्छ ? यही प्रश्न अहिले नेपालगन्जदेखि सुर्खेतसम्मका किसानका ओठमा घुमिरहेको छ ।